Wereldsteden van de Lage Landen, een bont geheel

Bij het woord stadsgeschiedenis denk je meestal aan een kloek boek over de historie van één specifieke stad. Kloek is Wereldsteden van de Lage Landen zeker, maar voor de rest lijkt deze ‘stadsgeschiedenis van Nederland en België’ nauwelijks op het gebruikelijke overzichtsverhaal. Wat beogen de auteurs met hun afwijkende aanpak? En hoe zinvol is die?

De stadsgeschiedenis kan bogen op een lange traditie. Al in de 17e eeuw spanden trotse burgers zich in om de verhalen over hun stad voor het nageslacht vast te leggen. Sindsdien is het genre nooit weggeweest, om begrijpelijke redenen. Veel stedelingen voelen immers een nauwe verbondenheid met hun stad. Vrijwel alle steden in Nederland en Vlaanderen beschikken dan ook over een gedegen stadsgeschiedenis. 

Inmiddels is de beoefening van stadsgeschiedenis uitgegroeid tot een aparte specialisatie binnen de academische wereld. En zoals dat gaat: door professionalisering heeft het vakgebied een eigen dynamiek gekregen. Stadshistorici zijn nieuwe wegen gaan bewandelen, nieuwe vragen gaan stellen. 

Voor een deel vormen die een reactie op de vaak beperkte opzet van de traditionele stadsgeschiedenis. Die richt zich uitsluitend op één stad; overeenkomsten en verschillen met andere steden blijven meestal buiten beeld. Daardoor lijkt de ontwikkeling van die stad uniek. Maar is dat ook zo? Om dat na te gaan, zijn sommige stadshistorici de laatste decennia steden met elkaar gaan vergelijken. Welke ontwikkelingen hebben bepaalde typen steden gemeen – met name wat betreft hun ruimtelijke ontwikkeling? Zijn er patronen aanwijsbaar? En hoe kunnen die worden verklaard? Deze invalshoek heeft geleid tot indrukwekkende projecten, zoals de Atlas van de verstedelijking in Nederland (2014), waarin duizend jaar verstedelijking voor de 35 grootste steden in Nederland systematisch is onderzocht en letterlijk in kaart is gebracht.

De stad als knooppunt

De maar liefst 67 auteurs van Wereldsteden van de Lage Landen volgen een ander spoor. Ook zij verruimen hun blik, maar anders. Zij zien steden niet langer als op zichzelf staande gemeenschappen, als eilanden, maar als knooppunten. In steden komen talloze wegen samen, die mensen over grotere afstanden met elkaar verbinden. Stad en omgeving, zo onderstrepen zij, zijn afhankelijk van elkaar en beïnvloeden elkaar. Overigens moet je het begrip omgeving daarbij ruim opvatten. De economische, politieke, demografische en culturele netwerken waarvan een stad het middelpunt is, omspannen soms de hele wereld. 

Dat brengt hen ertoe afstand te nemen van de gebruikelijke betekenis van het woord wereldstad. Van Dale omschrijft zo’n plaats als een “zeer grote stad met een kosmopolitische bevolking” – denk aan Brussel of Amsterdam. Die definitie is moeilijk te rijmen met de maar liefst 36 wereldsteden in de Lage Landen die dit boek behandelt. Buiten de bekende metropolen zijn dat ook plaatsjes als Spa, Groenlo, het Overijsselse Hasselt en Ledeberg (een voorstad van Gent). Toch zijn dat volgens de auteurs ook wereldsteden, omdat hun geschiedenis verbonden is met regio’s buiten de landsgrenzen – vaak binnen Europa, maar soms ook ver daarbuiten. 

En nog is het met de eigenzinnigheid niet gedaan. Gewone stadsgeschiedenissen geven meestal een tamelijk compleet beeld van de ontwikkeling van een stad. Hier is dat niet het geval. Integendeel: het boek bestaat uit 54 korte bijdragen, waarin steeds maar één aspect van de geschiedenis van een stad aan de orde komt. Van Nijmegen wordt alleen het Romeinse verleden behandeld, van Kamerijk en Atrecht slechts de Italiaanse ketterij in de 11e eeuw, van Nieuwpoort het Beierse bestuur tussen 1711 en 1714, en zo verder. 

Lekker bladerboek

Hierdoor is een caleidoscopisch beeld ontstaan, zoals de redactie het noemt: een lekker bladerboek, dat uitnodigt om af en toe een brokje geschiedenis tot je te nemen. 

Bovendien attenderen de auteurs op sterk uiteenlopende soorten interactie tussen stad en wereld. Niet altijd zijn die héél verrassend. Dat handelssteden banden hadden met koloniën en handelsgebieden elders, mag natuurlijk niet ontbreken, maar ligt nogal voor de hand. Dat sommige steden hebben geleden onder internationale conflicten en andere gretig aanhaakten bij internationale ontwikkelingen in de kunsten of werden bevolkt door overzeese migranten, het verbaast allemaal niet. 

Daar staan echter tal van onverwachte invalshoeken tegenover. Zo is er een bijdrage over internationale netwerken van middeleeuwse sekswerkers in Valenciennes. Ze werden aangeduid als wereldwijven omdat ze overal vandaan kwamen – of voor hun klanten een exotische herkomst suggereerden. Verder lezen we over de centrale rol die het middeleeuwse Brugge speelde in de verbreiding van loterijen voor het goede doel. Over het belang van Schiedamse jenever voor de trans-Atlantische slavenhandel. Over buitenlandse dieren in het 19e-eeuwse Amsterdam. Over de invloed die Brussel had op de ideeën van Karl Marx. Over internationale straatnamen in Antwerpen. Over Amersfoort, dat tussen 1964 en 1983 vanwege de aanwezigheid van Antilliaanse spelers honkbalhoofdstad van Nederland was. Enzovoort, enzovoort.

Grabbelton

Wereldsteden van de Lage Landen leunt met deze aanpak zwaar op die van soortgelijke projecten voor de nationale geschiedenis, zoals de Wereldgeschiedenis van Nederland en de Wereldgeschiedenis van Vlaanderen (allebei 2018). Net als deze voorgangers is Wereldsteden van de Lage Landen zeer toegankelijk geschreven en verzorgd uitgegeven. En ook dit boek barst van de ideeën voor verder onderzoek. 

Tegelijkertijd is Wereldsteden van de Lage Landen ook een pak van Sjaalman, een grabbelton, zonder al te veel verband. De redactie heeft zich niet gewaagd aan een synthese of een conclusie. Begrijpelijk, maar gaandeweg bekruipt de lezer wel een ongemakkelijk gevoel. Want wat levert deze invalshoek nu concreet op? Wat zeggen deze losse verhalen over de manier waarop steden in de Lage Landen zijn ontstaan en zich hebben ontwikkeld? Veel bijdragen neigen naar het anekdotische. Zoals het verhaal over een Algerijnse familie die rond 1850 door West-Europa trok om oriëntaalse shows te geven. Fascinerend. Maar is het erg relevant voor een goed begrip van de geschiedenis van Antwerpen? Daarover kun je je twijfels hebben.

Storend is verder dat auteurs nauwelijks oog hebben voor de omringende regio. Minder spectaculair en exotisch wellicht, maar voor veel steden was dit achterland wel van structurele betekenis, als leverancier van onder meer voedsel, bouwmaterialen en arbeid.

Als correctie op een al te beperkte blik op stadsgeschiedenis is Wereldsteden van de Lage Landen zonder meer inspirerend – en leuk om te lezen. Maar het doet ook verlangen naar een ambitieuzere benadering, die per stad grotere lijnen trekt, meer naar de nabije omgeving kijkt en steden consequenter met elkaar vergelijkt. 

Dit was een een recensie uit Neerlandia nummer 2 van 2026.

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op je deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement