Digitaal plezier met middeleeuws erfgoed

De Medieval Memes Generator van de KB-Meme Lords

Kees Teszelszky

Een van de belangrijkste uitingen van de online digitale cultuur van onze tijd is de internetmeme. Een meme is een grappig plaatje, korte video of een andere visuele uiting uit de populaire cultuur die door de maker wordt voorzien van een frappante tekst als commentaar op de actualiteit en die vervolgens wordt gedeeld op sociale media. De term meme is in 1976 bedacht door de evolutiebioloog Richard Dawkins om bepaalde culturele pakketjes informatie aan te duiden die in de loop van de geschiedenis van mens tot mens gaan en zich verspreiden door te worden gekopieerd, geïmiteerd en getransformeerd.

In zijn boek The Selfish Gene liet Dawkins zien dat de ontwikkeling en verspreiding van culturele memes erg lijkt op die van de menselijke genen: de evolutie daarvan vindt autonoom plaats en heeft geen duidelijk omlijnd doel. In de jaren 90 is de term van Dawkins gebruikt om de online memecultuur op internet mee te duiden en ontstond de onderzoeksrichting Memetics. Net als natuurlijke genen muteren ook internetmemes spontaan of ondergaan natuurlijke selectie. Als een meme aansprekend, herkenbaar of actueel genoeg is of gewoon de lachlust of juist woede opwekt, dan zal die massaal worden gekopieerd, gedeeld, verspreid en verder worden ontwikkeld in elke hoek van het internet. Ondertussen zijn er honderdduizenden memevoorbeelden te vinden en zijn er zeker een miljard memes gemaakt. Een wereldwijd publiek (meestal jongeren tussen de 15 en de 35) bepaalt wat uiteindelijk populair zal worden en wat verdwijnt in de vergetelheid. Memes worden natuurlijk ook voortdurend herontdekt, krijgen nieuwe betekenissen of duiken op in een nieuwe context, maar hebben ook de analoge wereld bereikt in de mode, kunst, reclame en propaganda.

Middeleeuwse miniaturen
Een aparte tak van de memecultuur vormen de medieval memes. Dat zijn internetmemes die bestaan uit een gedigitaliseerde afbeelding van een miniatuur uit een middeleeuws handschrift. De middeleeuwse memes zijn ontstaan in de kringen van (jonge) mediëvisten en conservatoren die beroepshalve honderden afbeeldingen bestuderen. Het ontstaan werd vergemakkelijkt door de massale digitalisering van handschriften door bibliotheken en musea sinds de jaren 90 en het online beschikbaar maken van die bestanden. Geïllustreerde middeleeuwse handschriften waren duur om te vervaardigen, omdat het basismateriaal (perkament, goud en verfstoffen) kostbaar was en het schrijven van de tekst en het maken van de miniaturen specialistisch en arbeidsintensief handwerk. Toch zijn in de marges van die manuscripten ontelbare geestige en soms zelfs scabreuze tekeningen te vinden die meestal niets te maken hebben met de serieuze theologische, historische of literaire inhoud van de tekst. Ook zijn de uiterst ernstige afbeeldingen bij de tekst door moderne ogen bezien soms heel grappig, schokkend of gewoon opvallend. Juist deze aansprekende plaatjes kregen een nieuw digitaal leven doordat ze werden gedeeld op sociale media als medieval memes.

In 2019 sprak ik mijn collega Robert Krom tijdens een borrel. Ik klaagde erover dat het zo lastig is om jongeren te interesseren voor de gedigitaliseerde bronnen van KB-Nationale Bibliotheek. De wetenschappelijke specialisten en hoogopgeleide geïnteresseerde mensen weten onze collectie goed te vinden, maar het is lastig om jonge digital natives te bereiken, die hun leven niet in de bibliotheek en met boeken, maar in de digitale sfeer doorbrengen. Wel kwamen we op het voorbeeld van de medieval memes, die we allebei wel eens waren tegengekomen op sociale media. Thuisgekomen ging het denkraam van Robert aan de slag en was het idee geboren om een Medieval Meme Generator te bouwen op basis van de gedigitaliseerde middeleeuwse collectie van de KB. Hierbij werd hij geholpen door Ilse Rombout, mezelf en later Rianne Konings. Het meeste overleg vond plaats in een appgroep met de naam KB-Meme Lords, een verwijzing naar een artikel met de titel Meet your Meme Lords over het team van webarchivisten van de Library of Congress in The New York Times (https://www.nytimes.com/2020/04/07/style/internet-archive-library-congress.html).

Gedigitaliseerde miniaturen
De KB herbergt een schat aan verluchte middeleeuwse handschriften in de kluizen en kelders van het nationale bibliotheekgebouw in Den Haag. Deze prachtige stukken komen uiteraard maar zelden uit hun veilige bewaarplaats en maar weinig mensen maken kennis met dit schitterende en rijke erfgoed uit Vlaanderen, Nederland en de rest van Europa. Soms is een pronkstuk te zien op een tentoonstelling en kan een select groepje van geïnteresseerde museumbezoekers kennismaken met een topstuk. Daarnaast zijn er uiteraard wetenschappers die deze handschriften bestuderen. Gelukkig zijn de meeste miniaturen gedigitaliseerd en via de website Medieval Illuminated Manuscripts (https://manuscripts.kb.nl) te doorzoeken en te bekijken. Daar zijn ook die van het Huis van het Boek (ooit bekend als Museum Meermanno-Westreenianum) te vinden.

Deze digitale collectie vormde de basis van de Medieval Meme Generator. Veel memes worden gemaakt met programma’s als Photoshop, maar de zogenaamde memegeneratoren zijn een belangrijk middel voor de verspreiding van memes. Dat zijn websites waar gemakkelijk een bestaande afbeelding online kan worden omgezet in een meme en direct kan worden gedeeld. Een dergelijke techniek bieden wij nu ook aan, maar nu met alleen afbeeldingen uit onze collectie. Www.medievalmemes.org is uiteindelijk een samenwerking geworden tussen het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie (dat het plan financieel ondersteunde), designbureau BLIS, Huis van het Boek en de KB. Dankzij een design-thinkingsessie op de KB met cabaretier en acteur Marcel Harteveld en een enthousiaste groep jongeren kregen we een goede indruk van de afbeeldingen die geschikt zouden zijn voor een memegenerator.

Vermaak en verdieping
De Medieval Meme Generator is uiteindelijk veel meer geworden dan een manier om gedigitaliseerde collecties deel te laten uitmaken van de populaire cultuur. Het doel was om een jong publiek te entertainen en te informeren met een bibliotheekcollectie waar het normaal niet mee in aanraking komt. Anders dan bij de ‘gewone’ memegeneratoren op internet krijgt de maker van de Medieval Meme Generator ook informatie te zien over de gekozen afbeelding en is het mogelijk om een video te bekijken waarin de achtergrond en de betekenis van de afbeelding en het boek worden uitgelegd. Juist die combinatie van vermaak en verdieping in een hypermodern jasje van de internetcultuur bleek een gouden greep te zijn. Sinds de lancering van medievalmemes.org in november 2020 zijn er inmiddels al 20.000 memes gegenereerd door twee miljoen jongeren uit 129 landen. Daarnaast worden vooral de video’s uitstekend bekeken. Zo bleek dat tot in lagere scholen in Hongaarse dorpjes en een universiteit in Siberië de video’s als lesmateriaal worden gebruikt tijdens geschiedenislessen. Zo heeft de KB met een oude collectie niet alleen Nederland, maar ook de rest van de wereld een beetje slimmer, vaardiger en creatiever gemaakt.

De middeleeuwen werden gekenmerkt door een hoogontwikkelde beeldcultuur, zoals Johan Huizinga al schreef. Middeleeuwse afbeeldingen moesten herkenbaar en aantrekkelijk zijn, omdat de meeste mensen niet konden lezen en veel van die handschriften werden voorgelezen. De kunstenaars hanteerden daarbij een beeldtaal die iedereen moest kunnen begrijpen en die dezelfde was als in de kerk en het dagelijks leven werd gehanteerd. Humor was een belangrijk onderdeel daarvan. Het zou me niets verbazen als de gewone middeleeuwer de clou van een medieval meme zou begrijpen. Humor is wat ons kan verbinden door de eeuwen heen.

Kees Teszelszky is conservator digitale collecties bij de Koninklijke Bibliotheek, Nationale Bibliotheek van Nederland.
Contact: kees.teszelsky@kb.nl

Dit artikel werd gepubliceerd in Neerlandia 2021/4.

Naar boven