Moeder, waarom lezen wij?

Het belang van begrijpend lezen in een digitale wereld

Mitte Schroeven

Het gaat niet goed met het begrijpend lezen bij Vlaamse en Nederlandse jongeren. Dat blijkt uit de resultaten van het PIRLS-onderzoek en uit de scores voor leesvaardigheid van de PISA-test in 2016. Maar hoe belangrijk is begrijpend lezen nog vandaag de dag? Hebben de ‘digital natives’ niet genoeg aan specifieke 21e-eeuwse vaardigheden zoals mediawijsheid en informatievaardigheden om online hun weg te vinden? Wat is het belang van begrijpend lezen in een digitale wereld? We zoeken de oorzaken van de achteruitgang en mogelijke oplossingen.

Gaat het dan echt zo slecht?

De resultaten van PIRLS en PISA zijn in ieder geval verontrustend. Uit de PIRLS-test van 2016 bij 10-jarigen blijkt dat vooral de Vlaamse leerlingen teleurstellende resultaten boeken op het vlak van begrijpend lezen. De daling van de gemiddelde score tussen 2006 en 2016 (22 punten verlies) is de grootste binnen de groep landen die in 2006 en 2016 deelnam aan de test. Nederland scoorde op de PIRLS-test ietwat beter, en het leesniveau bleef nagenoeg stabiel.

Vlaanderen doet het in de PISA-testen van 2018 net iets beter dan Nederland, maar geen van beide landen scoort hoger dan gemiddeld. Vooral de grote spreiding tussen leerlingen onderling en de invloed van SES (sociaal-economische status) op de resultaten vallen op. Op alle stellingen bij de PISA-index voor plezier in lezen laten Vlaamse en Nederlandse 15-jarigen zich bovendien negatiever uit dan gemiddeld.

Al te vaak gaat men ervan uit dat jongeren zich sowieso als een vis in het water voelen online

De leesvaardigheid van jongeren in ons taalgebied laat met andere woorden te wensen over, de leesmotivatie ligt laag en we slagen er niet in kansarme leerlingen afdoende te ondersteunen. De vraag is nu welke impact deze evolutie heeft op de digitale geletterdheid.

Jongeren zijn dus geen digital natives

Al te vaak gaat men ervan uit dat jongeren zich sowieso als een vis in het water voelen online, maar niets is minder waar. De conclusie van Kirschner & De Bruyckere (2017) is duidelijk: de zogenaamde information-savvy digital natives zijn een mythe. Ook het idee dat volwassenen ze niets kunnen bijleren over technologie, klopt niet. Volgens een rapport van de OESO is dat zelfs een gevaarlijke veronderstelling, omdat je hierdoor onder andere leraren buitenspel zet, terwijl net zij een belangrijke rol kunnen spelen in de ontwikkeling van digitale geletterdheid. Het is wel degelijk een belangrijke taak van het onderwijs om jongeren wegwijs te maken, ook online.

Wie goed kan zoeken, zal vinden

Een eerste belangrijk aspect van informatievaardigheid is de juiste informatie vinden, en dat is niet altijd even evident op het wereldwijde web. Onderzoek wijst bovendien uit dat leerlingen verre van optimale zoekvaardigheden aanwenden: in tegenstelling tot expert-zoekers maken ze veel spelfouten, gebruiken ze geen domeinspecifieke woordenschat in hun zoekopdrachten en raken ze snel ontmoedigd (Brazier et al., 2019).

Zodra de informatie gevonden is, is een volgende stap: begrijpen wat er juist gezegd wordt. En hier speelt de vaardigheid van het begrijpend lezen een grote rol. Veel tactieken die we toepassen bij het lezen van traditionele teksten, kunnen eveneens toegepast worden tijdens het lezen van digitale teksten, al blijkt dat de transfer vaak niet gemaakt wordt. Bovendien zorgt de specifieke aard van digitale teksten ervoor dat ze niet altijd volstaan. Een tekst op een website lezen veronderstelt dat je door tabbladen kan klikken om in de tekst te navigeren. En je moet leren omgaan met de gelaagdheid van tekst. Denk bijvoorbeeld aan de hyperlinks in een Wikipedia-artikel. Zowel woordenschatkennis als de vaardigheid van het begrijpend lezen zijn dus van groot belang bij digitale geletterdheid.

Fake News herkennen

Louter tekstbegrip volstaat bovendien niet bij online informatie. Het wordt steeds belangrijker om betrouwbaarheid van informatie te kunnen inschatten, wat zelfs voor doorgewinterde journalisten niet evident is. Het is essentieel om jongeren uit te rusten met de juiste tools en skills. Dat kan door ze mediawijze competenties aan te leren, zoals het checken van de bron, het inschatten van de neutraliteit van informatie en rekening te houden met het doel van de tekst. Toch blijkt dat niet altijd te volstaan.

Het wordt steeds belangrijker om ook betrouwbaarheid van informatie te kunnen inschatten

Dat werd onder andere aangetoond in het Pacific Northwest Tree Octopus-experiment van de Universiteit van Connecticut uit 2007. 25 leerlingen uit de 7th grade (12-13 jaar) werd gevraagd om de webpagina over de octopus te beoordelen: ze waren allemaal overtuigd van het bestaan van de boomoctopus en 24 van de 25 leerlingen beoordeelden de site als erg geloofwaardig. Tips zoals kijken naar de auteur, de bronnen en de kwaliteit van de website zouden de leerlingen in dit geval ook niet geholpen hebben, omdat de makers echt hun best gedaan hadden om de site er zo geloofwaardig mogelijk te laten uitzien. Het enige dat hen echt verder had kunnen helpen, was basiskennis over de octopus …

Kennis is nodig voor digitale vaardigheden

Christodoulou (2020) beargumenteert dat er meer nodig is dan enkel strategieonderwijs, en dat we – en dat lijkt misschien op het eerste gezicht tegenstrijdig – in de eerste plaats moeten inzetten op kennis om leerlingen te trainen in digitale vaardigheden. Ze beschrijft hiervoor drie redenen: je hebt kennis nodig om correcte zoektermen te vinden, je hebt kennis nodig om de bron te begrijpen en de betrouwbaarheid in te schatten, en je hebt kennis nodig om cognitive overload te vermijden.

Een recent onderzoek naar begrijpend lezen bevestigt het belang van achtergrondkennis bij leesvaardigheid (O’Reilly et al., 2019): er wordt aangetoond dat er effectief een bepaalde hoeveelheid kennis aanwezig dient te zijn vooraleer een leerling een tekst echt kan begrijpen (knowledge threshold theory). Ook voor begrijpend lezen speelt kennis met andere woorden een belangrijke rol.

Het belang van leesmotivatie

Behalve kennis is ook motivatie van belang bij begrijpend lezen, en de PISA-resultaten in verband met leesplezier moeten ons dan ook zorgen baren. Een van de belangrijkste manieren om jongeren weer beter te maken in begrijpend lezen, is hen zin doen krijgen in lezen. Leesteksten aanbieden zonder doel of context, maar puur om leesstrategieën aan te leren, werkt meestal niet erg motiverend. De praktijkgids Sleutels voor effectief begrijpend lezen (Gobyn et al., 2019) toont aan hoe leesonderwijs anders kan met naast strategieonderwijs nog vier andere sleutels voor een krachtige begrijpendlezendidactiek: leesmotivatie, transfer, functionaliteit en interactie.

Meer kansen voor begrijpend lezen

Een laatste mogelijke oorzaak voor de slechte resultaten op de PISA- en PIRLS-testen is de verminderde tijd die op school besteed wordt aan begrijpend lezen. Time on task is een essentiële factor in elk leerproces. Dus het is van groot belang voldoende aandacht aan lezen te besteden en leerlingen vaak te confronteren met rijke teksten én met digitale teksten, niet enkel in het vak Nederlands. Ook tijdens zaakvakken zijn er veel kansen om te werken aan begrijpend lezen, die al te vaak onbenut blijven, met functionele teksten over de vakinhoud waarover je in interactie kan treden met leerlingen.

Een stevige inzet op begrijpend lezen is noodzakelijk

Digitale geletterdheid is breder dan enkel leesvaardigheid, maar leesvaardigheid maakt er wel een belangrijk deel van uit. Bovendien is digitale basisgeletterdheid fundamenteel om als volwaardige burger te kunnen deelnemen aan de maatschappij. Er moet dan ook stevig ingezet worden op begrijpend lezen in het onderwijs: door onze leerlingen de juiste strategieën aan te leren, maar ook door ze voldoende kennis mee te geven, door een gefundeerde en motiverende leesdidactiek te hanteren en door hen heel regelmatig met rijke digitale en niet-digitale teksten in aanraking te laten komen.

Bronnen

  • Brazier, D., Walton, G. & Harvey, M. (2019, maart). An investigation into Scottish teenagers’ information literacy and search skills. Information Research, 24(1). informationr.net (Proceedings of ISIC: The Information Behaviour Conference, Krakow, Poland, 9-11 October, 2018: Part 2)
  • Christodoulou, D. (2020). Teachers vs Tech? The case for an ed tech revolution. Oxford University Press.
  • Gobyn, S., Merchie, E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P. & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen: Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs [literatuurstudie]. Vlaamse Onderwijsraad. vlor.be
  • Kirschner P. A. & De Bruyckere, P. (2017, oktober). The myths of the digital native and the multitasker. Teaching and Teacher Education, 67, 135-142. doi.org
  • O’Reilly, T., Wang, Z., & Sabatini, J. (2019). How Much Knowledge Is Too Little? When a Lack of Knowledge Becomes a Barrier to Comprehension. Psychological Science, 30(9), 1344–1351. doi.org

Mitte Schroeven is leraar Nederlands en Engels en werkt momenteel voor de online beeldbank Het Archief voor Onderwijs.
Contact: mitteschroeven@gmail.com

Dit artikel werd gepubliceerd in Neerlandia 2021/3.

Naar boven