CODART: een kunsthistorisch unicum

Een internationale spreekbuis voor de roem van de Vlaamse en Nederlandse kunst

Auteur: Ludo Beheydt

Madonna in een kerk (ca. 1425) door Jan van Eyck (ca 1390-1441)

Hoewel er stemmen opgaan om de term Gouden Eeuw niet meer te gebruiken, omdat die term de historische werkelijkheid zou vertekenen – de eeuw was vooral gouden voor de toenmalige machthebbers – staat buiten kijf dat Nederland in de 17e eeuw een unieke kunstschat gecreëerd heeft waaraan schilders uit alle lagen van de bevolking hebben bijgedragen. De internationale organisatie CODART wil de kennis en de zichtbaarheid van de Vlaamse en Nederlandse kunst wereldwijd vergroten.

CODART, een acroniem voor Curators of Dutch and Flemish Art, is een netwerk van op dit ogenblik al meer dan 600 curatoren uit meer dan 300 musea in nagenoeg 50 landen, dat sinds 1998 met niet aflatend enthousiasme de immens populaire Nederlandse en Vlaamse kunst van de 15e tot de 19e eeuw beter bekend wil maken bij een zo breed mogelijk publiek en de publieke discussie over die kunst wil ondersteunen met gedeelde expertise van specialisten uit de hele wereld. Het is een unieke organisatie die er niet alleen toe bijdraagt dat de kunst van de Nederlanden beter bekend raakt, maar die er vooral voor zorgt dat er een bijzonder vruchtbare uitwisseling van informatie en expertise over Vlaamse en Nederlandse kunst plaatsvindt.

Curatoren van over de hele wereld

De leden van CODART behoren tot de meest prestigieuze musea in de wereld, zoals het Rijksmuseum in Amsterdam, het Mauritshuis in Den Haag, het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen, het Groeningemuseum in Brugge, en ook het Prado in Madrid, het Metropolitan Museum of Art in New York, de Hermitage in Sint-Petersburg en het Louvre in Parijs. En telkens weer horen we van de leden-curatoren de meest enthousiaste commentaren. Zo schrijft Cécile Scailliérez, curator van de 16e-eeuwse Franse en Nederlandse schilderkunst van het Musée du Louvre in Parijs: “Ik apprecieer vooral die heel bijzondere atmosfeer van CODART, gecreëerd door onderzoekers ‘uit het veld’. Dat zijn mensen die vertrouwd zijn met wat er gebeurt achter de schermen en met de rol die erfgoedinstituties vervullen, evengoed als met de materiële aanwezigheid van de hun toevertrouwde kunstwerken. Dat leidt ertoe dat de ontmoetingen van de CODART-leden en hun relaties wezenlijk professioneel, efficiënt en hartelijk zijn.”

“De vriendelijke sfeer en de open gedachtewisseling met collega’s waren echt een inspirerende ervaring”

Die hartelijke en professionele sfeer is een telkens terugkomend element in de reacties van de leden. Op de website van CODART treden leden-curatoren om de beurt voor het voetlicht en stellen ze zichzelf voor samen met hun collectie Vlaamse en Nederlandse kunst. Ze vertellen over hun carrière, hun projecten, hun tentoonstellingen en ook over een werk dat hun bijzonder dierbaar is. Zo kwam recent Stephan Kemperdick, curator van de vroeg-Nederlandse en vroeg-Duitse schilderkunst van de Gemäldegalerie van de Staatliche Museen in Berlijn aan het woord. Hij vertelt honderduit over zijn carrièreverloop en over zijn belangrijke projecten, zoals de vertaling in het Duits van Erwin Panofsky’s onovertroffen Early Netherlandish Painting, de tentoonstellingen die hij heeft gecureerd over Rogier van der Weyden en Jean Fouquet en de internationale samenwerkingen met collega’s, en ook over een werk uit de eigen verzameling dat hem heel nauw aan het hart ligt. In zijn geval is dat Madonna in een kerk van Jan van Eyck (ca. 1438-1440). Natuurlijk, is dat een topstuk, vooral ook omdat het in de kunsthistorische discussie bij Erwin Panofsky als kroongetuige gefungeerd heeft om de symbolische aard van religieuze symboliek in de 15e-eeuwse Vlaamse schilderkunst te bewijzen. Zo zou bijvoorbeeld het feit dat het zonlicht kennelijk uit het noorden in die gotische kerk naar binnenvalt – wat fysisch niet kan – erop wijzen dat we hier het zonlicht metafysisch moeten interpreteren. Dit werk heeft nog wel meer enigmatische aspecten en dus blijft het Kemperdick buitenmate intrigeren. Aan het einde van zijn verhaal wijst ook hij op de bijzondere sfeer in het CODART-gezelschap: “Ik ben al lid sinds 2005, maar ik moet bekennen dat ik pas in 2016 mijn eerste conferentie heb bijgewoond. De vriendelijke sfeer op die conferentie in Madrid en de open gedachtewisseling met collega’s waren echt een inspirerende ervaring. Vooral de informele, niet-hiërarchische omgang op die conferentie heeft er mij toe aangezet om met plezier als gast op te treden voor CODART 22 in 2019.”

Evenementen en trips

Die conferenties zijn een vast jaarlijks ankerpunt sinds het prille begin in 1998. In juni 2019 werd in Berlijn het 22e CODART-congres georganiseerd onder de titel Back to Berlin – And what it means to be a curator today. Daar kwamen prangende kwesties voor hedendaagse curatoren van oude kunst aan de orde en werd er geducht gediscussieerd over de vraag of de kunsthistorische museumtraditie, waarin Berlijn zo’n dominante rol gespeeld heeft, nog wel de geschikte antwoorden kan bieden voor deze tijd.

Codart.nl is de grote vrijhaven voor musea geworden voor alles wat met Vlaamse en Nederlandse kunst te maken heeft

Behalve de jaarconferentie organiseert CODART focusontmoetingen voor curatoren die een bepaald actueel thema aan de orde willen stellen. Dat thema kan natuurlijk een schilder zijn die op dat ogenblik in het brandpunt van de belangstelling staat, zoals Bernard van Orley in 2019 in Brussel of Jheronimus Bosch in Den Bosch in 2016, maar het kan ook gaan om fundamentele kwesties voor de curator. Er zijn in het verleden bijvoorbeeld al focusontmoetingen georganiseerd rond toegankelijkheid van ‘verborgen’ collecties, de verhouding tussen curatoren en kunsthandel, de spanning tussen intuïtieve en wetenschappelijke benadering van kunstwerken, de invloed van digitalisering, de populaire en de verwaarloosde aspecten van de Vlaamse en Nederlandse kunst. CODART houdt de discussie gaande en zorgt tegelijkertijd voor het directe contact met de oude Vlaamse en Nederlandse kunst. De vereniging organiseert immers op geregelde tijdstippen studiereizen: naar New York, Polen, Engeland, en eigenlijk naar alle plekken waar Vlaamse en Nederlandse kunst aanwezig is. Die directe confrontatie is in tijden waarin men voorzichtiger wordt met het laten reizen van oude kunstwerken en waarin verzekeringspremies voor transport hallucinante hoogten bereiken, vaak alleen nog mogelijk door ter plekke te gaan. Daartoe zijn studietrips met collega-experts excellente gelegenheden. Het zijn gelegenheden waarop curatoren nieuwe inzichten delen met collega’s, partners vinden voor boeiende projecten, kennis kunnen nemen van minder bekende collecties, ideeën opdoen voor interessante tentoonstellingen.

Een toegankelijk internetplatform

Natuurlijk kan vandaag een prestigieuze internationale vereniging niet meer zonder een goed georganiseerd informatieplatform. En ook dat is voorhanden. De CODART-website codart.nl is werkelijk de grote vrijhaven voor musea geworden voor alles wat met Vlaamse en Nederlandse kunst te maken heeft. Het is een informatiebron, een forum, een onderzoeksinstrument, een ontmoetingsplek en een nieuwssite. Zo’n duizend bezoekers consulteren dagelijks de website. Die is namelijk niet alleen toegankelijk voor curatoren, maar ook voor specialisten, studenten en iedereen die geïnteresseerd is in Vlaamse en Nederlandse kunst. Je kunt er terecht voor verdere leessuggesties, links naar online publicaties, bibliografie en adressen van instituten en onderzoekscentra. En je kunt je inschrijven voor een geregelde nieuwsbrief. Er hebben zich al meer dan 2500 personen aangemeld die constant op de hoogte gehouden worden van evenementen, tentoonstellingen en nieuwsrapporten. De website is trouwens al twee keer door de Amerikaans-Canadese organisatie Archimuse bekroond als de Best Museum Professionals Site vanwege de rijkdom en de toegankelijkheid van haar inhoud.

Financiering

Nu rijst natuurlijk de vraag: wie financiert dat allemaal? CODART wordt ondersteund door het Nederlandse ministerie van OCW via het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, een kennis- en documentatiecentrum voor Nederlandse kunst dat tevens de hoofdpartner is van CODART. Verder is er aparte steun voor speciale projecten van onder meer het Prins Bernard Fonds, het Mondriaanfonds, de Dioraphte Foundation en er is sponsoring van de Friends of CODART Foundation en de American Friends of CODART FUND. Sinds die eerste bijeenkomst in het Mauritshuis in Den Haag op 10 maart 1998 op initiatief van de Nederlands-Amerikaanse kunsthistoricus Gary Schwartz is het netwerk uitgegroeid tot een internationaal kunsthistorisch baken van kennis en informatie.

Ludo Beheydt is emeritus hoogleraar Civilisation néerlandaise en Linguistique néerlandaise aan de Université catholique de Louvain. Hij is lid van de redactie van Neerlandia.
Contact: ludo.beheydt@skynet.be

Dit artikel werd gepubliceerd in Neerlandia 2019/4.

Naar boven