De schatkamer van de neerlandistiek

De Bibliografie van de Nederlandse Taal- en Literatuurwetenschap (BNTL) wordt gebruiksvriendelijker

Auteur: Bram Caers

De Bibliografie van de Nederlandse Taal- en Literatuurwetenschap (BNTL) bevat meer dan driehonderdduizend titelbeschrijvingen van publicaties over Nederlandse taal- en letterkunde. Een steeds groeiend aantal beschrijvingen geeft rechtstreeks toegang tot de volledige teksten van publicaties. De online BNTL is inmiddels meer dan tien jaar oud en onvoldoende aangepast aan veranderingen in het bibliografische veld. Via een enquête willen we de eindgebruiker betrekken bij de ontwikkeling van een nieuw platform.

Het ambitieuze project om alle publicaties op het gebied van de neerlandistiek in een bibliografie te ontsluiten, werd opgestart in de jaren zeventig en resulteerde tientallen jaren lang in kloeke blauwe boekbanden. Sinds 2008 is de Bibliografie gratis online doorzoekbaar (bntl.nl) en gebeurt de invoer van nieuwe titelbeschrijvingen rechtstreeks op de website. De bibliografie heeft een nagenoeg complete dekking voor secundaire literatuur gepubliceerd in de oorlogsjaren 1940-1945 en voor wat verscheen na 1960. Met honderdduizenden beschrijvingen van artikelen, boeken en recensies is de BNTL wellicht de grootste taal- en letterkundige vakbibliografie van één taal ter wereld. Nog steeds vinden jaarlijks vele duizenden gebruikers hun weg naar de BNTL, waarvan goed een derde actief is buiten het Nederlandse taalgebied, wat voldoende aantoont dat de Bibliografie een belangrijke rol speelt in de neerlandistiek extra muros.

De BNTL is wellicht de grootste taal- en letterkundige vakbibliografie van één taal ter wereld

Het doorzoeken, beschrijven en ontsluiten van alles wat verschijnt in de neerlandistiek, is een titanenwerk, dat in de gloriejaren door een meerkoppig team van bibliografen aan weerszijden van de landsgrens werd verricht. Zowel in Brussel als in Den Haag verwerkten bibliografen systematisch publicaties uit de collecties van de beide Koninklijke Bibliotheken, zodat de BNTL voor wat in Nederland én België verscheen, de vinger goed aan de pols kon houden. In 2009 voorzag het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, dat de online BNTL ontwikkelde en nog steeds verantwoordelijk is voor hosting en onderhoud, bovendien in de mogelijkheid dat geregistreerde gebruikers zelf titels aan de bibliografie konden toevoegen. In de persberichten van toen weerklinkt een oprecht optimisme dat vakgenoten zich actief zouden inzetten om de Bibliografie up-to-date te houden.

De oude blauwe boekbanden van de BNTL, in 2007 vervangen door een online systeem

Als we anno 2019 de staat opmaken van de BNTL, blijkt dat optimisme niet helemaal gegrond te zijn. In de praktijk voegen slechts enkele van de meer dan driehonderd geregistreerde gebruikers af en toe een beschrijving toe. En van het meerkoppige team bibliografen resteert alleen de inbreng van de Vlaamse afdeling, aangezien het Huygens ING na verscheidene bezuinigingen de structurele invoer in 2014 stopzette en vandaag nog uitsluitend verantwoordelijk is voor de technische ondersteuning van de website. Met een sterk gereduceerd team van bibliografen bereikt de BNTL vanuit Brussel nog steeds een vrij goede dekking van relevante titels, zij het dat de Bibliografie voor publicaties verschenen buiten België soms enige achterstand oploopt.

Ondertussen is de uitgeverswereld echter in volle verandering en gebeurt het academisch publiceren in toenemende mate online en in open access. Op die evoluties was de BNTL in 2008 voorbereid: sinds enige jaren wordt bijvoorbeeld bij nieuwe publicaties die (ook) online verschijnen, systematisch een permanente link (bv. DOI, digital object identifier) opgenomen, waardoor gebruikers van de databank rechtstreeks van de bibliografische verwijzing kunnen doorklikken naar de plaats waar het artikel beschikbaar is. In het geval van open-accesspublicaties wordt bovendien, afhankelijk van geldende rechten, een pdf-bestand in de databank opgenomen. Een extra voordeel is dat de zoekmachine die pdf-bestanden kan doorzoeken, waardoor hun zichtbaarheid in de zoekresultaten wordt vergroot. Waar mogelijk worden die links en/of bestanden ook met terugwerkende kracht aangebracht in records van eerder ingegeven artikelen die tegenwoordig online beschikbaar zijn. Op die manier zijn al meer dan 1300 titels rechtstreeks via de BNTL beschikbaar.

Ondertussen gebeurt het academisch publiceren in toenemende mate online en in open access

Het is precies door de brug te slaan tussen digitaal beschikbaar materiaal en titels die alleen op papier toegankelijk zijn, dat de BNTL ontegensprekelijk meer te bieden heeft aan de eindgebruiker dan de beperkte en selectieve (en vaak commercieel gestuurde) tools die gebruikers in toenemende mate als vervanging beschouwen van de traditionele vakbibliografie (Google Scholar, Academia, Jstor e.d.m.). Daar krijgt wie op zoek gaat naar literatuur, al met al een vertekend beeld van wat beschikbaar is. Zo ontstaat ten onrechte de indruk dat zo goed als alles digitaal toegankelijk is of moet zijn. De BNTL heeft het potentieel om, ook in een veranderende bibliografische context, een vaste waarde te zijn en te blijven die zich beroept op volledigheid, betrouwbaarheid en objectieve selectie.

Dat neemt niet weg dat de Bibliografie de komende jaren voor een grote uitdaging staat. Niet alleen publiceren onderzoekers steeds meer in digitale vorm, ze richten zich ook in toenemende mate op een internationaal publiek en publiceren hun werk bij buitenlandse uitgevers. Daarbij komt dat er steeds meer artikelen, boeken en recensies op het gebied van de neerlandistiek worden gepubliceerd. Dat betekent dat ook de invoer van nieuwe titels zo mogelijk gedeeltelijk geautomatiseerd moet worden, omdat het met de huidige personeelsbezetting onmogelijk is om de hele neerlandistiek te blijven overzien.

Ondanks de grote inspanningen om de BNTL aan te passen aan veranderende behoeften, daalt het aantal gebruikers van de Bibliografie gestaag. Meer dan tien jaar na de lancering van het online platform willen we daarom de ervaringen van onze gebruikers met de huidige Bibliografie peilen, zodat we beter onze prioriteiten voor de toekomst kunnen bepalen. Duidelijk is dat gebruikers, als dat mogelijk is, graag rechtstreeks naar een volledig tekstbestand worden geleid, maar er valt daarnaast te denken aan andere functies die van de BNTL in de toekomst een nog performanter instrument kunnen maken. Zo zouden automatische links kunnen worden aangebracht naar andere bibliografische platformen, zou de informatie van de BNTL beter geïntegreerd kunnen worden in bijvoorbeeld de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL, dbnl.org) en zouden gebruikers de mogelijkheid kunnen krijgen om lijsten van titels in verschillende formaten te genereren, bijvoorbeeld als leeslijst of om een eigen bibliografie aan te vullen.

De komende tijd denken we in samenspraak met verschillende partners in de neerlandistiek volop na over een toekomst waarin de BNTL de ontzagwekkend rijke bibliografie nog beter integreert in het vakgebied. Daarbij willen we ook de eindgebruiker betrekken. Daarom willen we u graag uitnodigen om onze gebruikersenquête in te vullen. Dat neemt voor u slechts tien minuten in beslag, maar wij kunnen met uw inbreng weer jaren verder.

Gebruikersenquête


Bram Caers coördineert in de Koninklijke Bibliotheek van België de vzw Centrum voor de Bibliografie van de Neerlandistiek, die verantwoordelijk is voor de BNTL.
Vragen en suggesties: bram.caers@kbr.be

Dit artikel werd gepubliceerd in Neerlandia 2019/3.

Naar omhoog