Stadspredikanten in opmars

Zingeving in een hectische samenleving

Kerken zijn op zondag een pak leger dan voorheen. Van een brede katholieke of protestantse volkskerk is allang geen sprake meer. Toch is het een misvatting om te denken dat de vraag naar zingeving verdwenen is. Integendeel. Het fenomeen van de stadspredikant wint aan populariteit: dominees zonder kerk die midden in de samenleving staan en dankzij hun dienstbaarheid een christelijke boodschap uitdragen.

Drie decennia geleden sprak de Britse Grace Davie reeds over believing without belonging. Deze vooraanstaande godsdienstsociologe stelde vast dat in westerse landen de secularisatie minder totaal is dan aanvankelijk werd gedacht. Een veel kleiner deel van de bevolking bezoekt weliswaar op regelmatige basis kerkdiensten en weinigen zijn actief lid van een kerkverband. Maar dat wil niet zeggen dat de moderne mens vragen rondom (christelijke) spiritualiteit en het bestaan van God ontwijkt. Vooral onder de jongere generatie is de laatste jaren een herwonnen belangstelling voor geloofsvragen zichtbaar. Kennelijk blijkt het materialistische en atheïstische wereldbeeld – zeker te midden van een opeenstapeling van crises – toch geen voldoende houvast te bieden.  

Of ze nu het etiket stadspredikant, buurtdominee of city chaplain opgeplakt krijgen, doet weinig ter zake. Telkens is er sprake van professionele theologen die als taakinvulling hebben om te dienen in een stedelijke omgeving. Stadspredikanten zijn ervan overtuigd dat het geloof zich immers ook op andere manieren en plekken laat vinden dan uitsluitend binnen de muren van de kerk. Bert Dicou is docent aan het Arminiusinstituut, het opleidingsinstituut van de remonstranten verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam, en dominee in Antwerpen. Samen met een collega benaderde hij de ruim twintig Nederlandse stadspredikanten, waarvan er elf daadwerkelijk deelnamen aan het onderzoek. Wat blijkt? Anno 2025 wordt de theorie van Grace Davie bevestigd. Steden in West-Europa worden eerder postseculier dan postchristelijk of postreligieus.  

Oude tradities innovatief interpreteren 

Een goede stadspastor moet alvast sterk zijn in het aanknopen van verbindingen, bijvoorbeeld met het maatschappelijke middenveld. De Nederlandse city chaplains – ze zijn actief van Amersfoort tot Amsterdam – functioneren immers binnen verschillende formele en informele netwerken. Hun pastorale werk is een pak ruimer dan in een kerkelijke gemeenschap. Door hun presentie in de stad knopen de stads- of buurtdominees niet alleen gesprekken aan met overtuigde gelovigen, maar ontstaan ook talloze ontmoetingen met een omvangrijke groep zoekenden, randkerkelijken of personen die juist een uitgesproken afkeer koesteren ten aanzien van alles wat met religie te maken heeft. 

Voor de stads- of buurtpredikant valt er dus genoeg werk te verzetten: “Er zijn manieren te over om de stedelijke samenleving van dienst te zijn. Dat kan bijvoorbeeld door een pastoraal spreekuur, compleet met wachtkamer. Of door het organiseren van een debat over het slavernijverleden en hedendaags racisme, samen met belangenorganisaties, het gemeentebestuur en academische onderzoekers”, aldus Dicou. 

Eind januari werd in Amsterdam een studiedag georganiseerd onder de noemer Een bloeiende stad. Stadspredikanten en theologen bogen zich toen over de vraag op welke wijze de klassieke kerkelijke traditie enerzijds en innoverende stads- en buurtdominees anderzijds op elkaar inwerken. Om de woorden van theologe Kelly Keasberry te citeren: “Tijdens de studiedag werd duidelijk dat liturgie nog steeds een cruciale rol speelt in het werk van stadspredikanten. Oude tradities worden op innovatieve wijze geherinterpreteerd: van een Witte Donderdagmaaltijd voor niet-kerkgangers tot een gebedsmoment in een sportschool of een herdenkingsdienst in een buurthuis. De kerk blijft een plek van zegen en gemeenschap, maar ontwikkelt nieuwe, fluïde vormen.” 

Verkreukelden van de maatschappij 

Sinds 1 november 2022 kent ook het Oost-Vlaamse Gent een stadsdominee, gezonden vanuit de landelijke Verenigde Protestantse Kerk in België en ondersteund door twee plaatselijke kerkgemeenschappen. Ook de Belgische hoofdstad krijgt binnen afzienbare tijd een stadspastor. Antwerpen liep al langer voorop. De roeping van stadspredikant bestaat er al sinds 1989 en wordt gesteund door verschillende lokale protestantse kerken, maar kan in de havenstad niet los worden gezien van het pionierswerk dat werd verricht door het Protestants Sociaal Centrum (PSC). Het PSC buigt zich al meer dan veertig jaar over wat de krant Het Nieuwsblad ooit de verkreukelden van de maatschappij noemde, gaande van eenzame bejaarden, ontwortelde vluchtelingen tot andere groepen met allerhande sociale problemen. Ter waardering van het werk ten behoeve van kansarme medemensen ontving het PSC in 1992 overigens de Visser-Neerlandiaprijs. 

Toch mag stads- of buurtpredikantschap niet versmald worden tot klassieke diaconie voor mensen aan de onderkant van de samenleving. Ook bijvoorbeeld jongvolwassenen in studentensteden worstelen met tal van levensvragen (het aantal depressies en angststoornissen piekt sinds de beperkende coronamaatregelen in 2020 werden ingevoerd). Meer dan een decennium geleden al bewees predikant Ruben van Zwieten, met project Zingeving Zuidas, dat ook menig succesvolle advocaat en gefortuneerde bankier in Amsterdam-Zuid, vroeg of laat beseft dat er meer is in het leven dan de aanschaf van een nieuwe Porsche. Van Zwieten liet deze voor de kerk vaak onbereikbare groep kennismaken met Bijbelverhalen en ging het gesprek aan met deze carrièretijgers.  

Concurrentie? Aanvulling! 

In mei kwamen experts uit zowel Nederland als Vlaanderen afgezakt naar de Faculteit voor Protestantse Theologie en Religiestudies (FPTR) in Brussel om zich tijdens studiedagen te buigen over het thema city chaplaincy. Nadruk hierbij werd gelegd op de positieve rol die stadspredikanten naar de toekomst toe kunnen spelen in het brede zingevingslandschap. Binnenkort verschijnt bij uitgeverij Acco, onder de titel Small Church in Transition, een boek over de veranderingsprocessen die bezig zijn in de Verenigde Protestantse Kerk in België. In een van de essays heeft het boek wederom aandacht voor het stadspredikantschap. 

Critici zullen opwerpen dat de stadspredikant, losgezongen van strak omlijnde kerkelijke structuren, als een soort loslopende hond door de straten doolt. Bij behoudsgezinde theologen kan ook de angst leven dat het verkondigen van de klassieke christelijke boodschap ondergesneeuwd raakt. Toch kan de stadsdominee een sterke rol spelen, aanvullend bij de klassieke kerkgemeenschappen. Doordat de stadspastor zich vrij in alle lagen van de bevolking beweegt, kan die een veelheid aan sociale clusters in de samenleving bereiken. Of, zoals de website van de Amersfoortse stadspredikante het samenvat: “De stadsdominee gaat waar geen gemeente [protestantse term voor parochie] is, spreekt waar geen kansel is, zingt met of zonder orgel. Gaat op stap met stadsgenoten, ondernemers, studenten, zinzoekers. Zij is de kerk daar waar die niet gekend, verwacht of gewenst wordt.” 

Dit was een artikel uit Neerlandia nummer 2 van 2025.

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op je deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement