Over 'Bromponies' en 'hommeltuigies'

Ons klink soos boeretaal vir jou nie? Meer dan eens excuseerde een Afrikaanse bijna-taalgenoot zich bij mij voor zijn taal. Afrikaans zou boers zijn, minder ontwikkeld en ouderwets. Als nieuwkomer was ik het hier stiekem wel mee eens. Tot ik op een dag langs een praktijk voor sielkunde kwam. Ik liet het woord en zijn betekenis op mij inwerken: sielkunde in plaats van psychologie. Het is zo’n rake beschrijving. Waarom kennen wij dit woord in het Nederlands niet? 

Als wakker gekust begon ik op te letten. Spoedhobbel voor verkeersdrempel, oorkruiper voor oorwurm en lugwaardin voor stewardess. Mijn oog viel op het ene na het andere Afrikaanse woord waarvan ik meteen vind dat het de betekenis jaloersmakend dekt. Zijn de Afrikaanssprekenden soms creatiever of hebben ze een meedogenloze taalpolitie, die geen enkele buitenlandse beïnvloeding duldt?     

Het bewust naar nieuwe woorden zoeken is zo’n honderd jaar geleden begonnen, vertelt Jana Luther mij aan de telefoon. Luther is een van de leden van de Afrikaanse taalcommissie en maakster van Afrikaanse woordenboeken en woordenlijsten. “Toen het Afrikaans in 1925 een officiële taal werd, los van het Nederlands, waren er heel veel woorden nodig. Ook moest de taal gestandaardiseerd worden om schoolboeken te kunnen maken. We namen woorden uit het Nederlands over, maar er was ook een drang onderscheidend te zijn. Van Nederlands misschien, maar van het Engels zeker.” 

Melkskommel voor milkshake. Bromponie voor scooter en groepswoeps voor orgie. Anglofobie was dus een drijfveer, maar als ik iets merk hier in Zuid-Afrika, is het wel dat het Engels gestaag aan terrein wint. Hoewel Engels slechts voor acht procent de eerste taal is, spreekt vrijwel iedere Zuid-Afrikaan deze taal. Het is de contacttaal van het land. De taalcommissie doet er alles aan om het Afrikaans levend te houden. “We zijn tegenwoordig wat minder strikt. Vooral omdat de jeugd woorden niet gebruikt als ze te oubollig zijn. We laten iets vaker Engels toe en maken woorden korter en minder ingewikkeld”, vertelt Luther. Zo doen coole drankjes het slecht in het Afrikaans. Een gladde jankie werd een smoothie en niemand gebruikt het woord skemerkelkie voor cocktail.

Rekenaar voor computer. E-pos voor e-mail. Hommeltuig voor drone. “Nieuwe woorden komen overal vandaan. Ze worden gehoord en gelezen”, zegt Luther. “Maar de meeste kans maken ze als ze worden gebruikt door de media. De media bedenken ook veel woorden. Soms is er discussie over wat het beste woord is, Of een medium komt in tweede instantie met een betere vondst. Zo hadden we influencer in de lijst opgenomen als beïnvloeder, maar www.netwerk24.com maakte er smaakmaker van. Dat dekt de lading nog beter!”

Ik hoor Jana aan en word halverwege haar verhaal nog jaloerser dan ik al was. Zoveel vrijheid en creativiteit heb je als schrijver in het Nederlands niet. Ik probeer ook wel eens een nieuw woord te creëren in een stuk en word dan niet zelden door een eindredacteur op mijn vingers getikt. O was ik maar een Afrikaanse nieuwewoordenaar. 

Dit was een column uit Neerlandia nummer 4 van 2025. 

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op de deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement