Op zoek naar de kampioen in de gymnastiek van de neerlandistiek

De Olympische Spelen in Parijs liggen nog vers in het geheugen en het is alweer tijd voor een nieuwe internationale topcompetitie, al zijn er heel andere spieren voor nodig. Binnenkort kunnen middelbare scholieren deelnemen aan de Olympiade Nederlands, die aan haar vijfde editie toe is. In dit talige toernooi wagen ze zich aan disciplines als psycholinguïstiek, digital humanities en narratologie. Zo ontdekken ze op een speelse en uitdagende manier hoe divers het onderzoek naar de Nederlandse taal en cultuur kan zijn.  

“Het gevoel leefde heel sterk bij mij, maar ook bij veel van mijn collega’s aan verschillende universiteiten, dat de reputatie van het vak Nederlands op de middelbare school aan het achteruitgaan was”, zegt Kevin Absillis, hoogleraar moderne Nederlandstalige letterkunde aan de Universiteit Antwerpen. Zijn collega Els Stronks van de Universiteit Utrecht beaamt dat: “Wat er naar ons gevoel ontbrak was uitdaging. Zeker in Nederland ligt de focus heel erg op functioneel taalgebruik, terwijl er zoveel meer te ontdekken is.” De getaande interesse voor het schoolvak Nederlands had (en heeft) een rechtstreekse impact op de instroom in de taal- en letterkundige opleidingen in het hoger onderwijs. En dat heeft dan weer gevolgen voor de arbeidsmarkt, waar er structurele tekorten zijn aan taalvaardige werkkrachten. De studie van het Nederlands kon bij jongeren wel wat positieve pr gebruiken.  

Meer dan spellen 

“Andere schoolvakken hadden al jaren wedstrijden voor leerlingen van het secundair onderwijs”, zegt Stronks, “en dan zeker de ‘populaire’ STEM-vakken. Wij wilden daar een alternatief voor bieden en zo laten zien dat taal- en cultuurvraagstukken eveneens heel eigen vaardigheden vereisen.” Dat alternatief werd de Olympiade Nederlands, gericht op leerlingen uit het vijfde en zesde jaar secundair onderwijs. De competitie wordt afwisselend in Vlaanderen en Nederland georganiseerd door respectievelijk de Universiteit Antwerpen en de Universiteit Utrecht, de Rijksuniversiteit Groningen en de Radboud Universiteit Nijmegen, met financiële ondersteuning van de Taalunie en de Orde van den Prince. Inmiddels zette ook het Vlaams Talenplatform zijn schouders onder het project, kwamen er middelen van het Excellentiefonds van Onderwijs Vlaanderen en werkt de organisatie samen met onderzoekers van de meeste Vlaamse en Nederlandse universiteiten. 

Het was al vroeg duidelijk dat dit taaltoernooi grondig diende te verschillen van de bestaande olympiades voor bijvoorbeeld Frans of Latijn, waarin taalverwerving en taalbeheersing centraal staan. Denk daarbij aan oefeningen die het talent voor spellen, vertalen en grammaticaal inzicht moeten meten. “Ook in de neerlandistiek zijn dat natuurlijk belangrijke competenties”, benadrukt Absillis, “maar wij willen vooral tonen wat er nog meer te beleven valt in de studie van onze taal en cultuur.” Aan mogelijke onderwerpen geen gebrek: van sociolinguïstiek tot literair-historische studies en van digital humanities tot discoursanalyse, alles passeert de revue in de Olympiade Nederlands. 

Met gelijke kansen aan de meet 

Het traject van de deelnemers begint met een voorronde, die bestaat uit een aantal puzzels, opgesteld door verschillende vakspecialisten. “Dat is niet eenvoudig”, geeft Stronks toe, “want zodra je vragen stelt over taal en cultuur, toets je eigenlijk talige en culturele kennis, en die is heel variabel.” Absillis vult aan: “De test moet natuurlijk verschillen kunnen meten en aanzetten tot excellentie, maar we vinden het evenzeer belangrijk dat iedereen met gelijke kansen kan beginnen.” Daarom zijn de puzzels zo opgesteld dat de scholieren de vaardigheden die nodig zijn om de opdracht tot een goed einde te brengen, kunnen verwerven terwijl ze die opdracht aan het maken zijn. Hebben ze nog nooit van tekstgenese gehoord? Het wordt hun haarfijn uitgelegd, zodat ze er zich meteen zelf aan kunnen wagen. Is de grammatica van het Afrikaans hun compleet onbekend? Al doende ontdekken ze enkele regels en ontwikkelen ze inzichten in een taal die ze wellicht niet spreken.  

De tien best scorende deelnemers van de voorronde stromen door naar het finaletraject. Daarin werken ze onder begeleiding van een mentor van een Vlaamse of Nederlandse universiteit een onderzoeksproject uit in een domein van de neerlandistiek. De finalisten onderzochten in de afgelopen editie bijvoorbeeld de attitudes van jongeren tegenover genderneutraal taalgebruik, bestudeerden de werking van straatpoëzie of reconstrueerden de opvoeringspraktijk van een Middelnederlandse sotternie. De deelnemers gieten hun bevindingen in een korte video, die wordt beoordeeld door een jury van taalprofessionals. Om zich grondig op die presentatie voor te bereiden, volgen de finalisten een workshopdag bij de VRT met onder meer schrijver Maud Vanhauwaert, de ambassadeur van het toernooi. 

De recentste kampioen in de gymnastiek van de neerlandistiek, Sil De Backer, overtuigde de jury dit jaar met zijn sociolinguïstisch onderzoek naar de naamgeving van zelfverzonnen frituursnacks. Zo kwam hij op het spoor van een verband tussen klanken en smaken. “Ik kijk met veel plezier terug op mijn deelname”, laat hij weten. “Voor sociolinguïstiek is er in de lessen Nederlands maar weinig ruimte, maar dankzij de Olympiade Nederlands kon ik mij daar toch al eens in vastbijten.”

Geleidelijke drempelverlaging 

De eerste editie van de Olympiade Nederlands was meteen uitdagend, want tussen de voorronde en finale brak het coronavirus uit. “We hadden aanvankelijk bedacht dat de finale een live evenement zou zijn, met een mondelinge verdediging voor de jury”, herinnert Absillis zich. Toen dat niet langer mogelijk bleek, presenteerden de finalisten hun onderzoeken in een filmpje. “Dat hebben we nadien bewaard, omdat het veel druk wegneemt bij de deelnemers.” Ook de voorronde was aan verandering onderhevig: in 2020 werd die nog op de Universiteit Antwerpen georganiseerd, maar in de edities daarna vond die op de scholen van de leerlingen zelf plaats. De drempel om deel te nemen, werd zo aanzienlijk lager. 

Dat heeft geloond, want het bereik van de Olympiade Nederlands is in de voorbije vier jaar stevig gegroeid: tussen de eerste en de vierde editie steeg het aantal deelnemers van 335 naar 2114. Toch blijft de rekrutering in de scholen een uitdaging, zeker over de landsgrenzen heen. “Het deelnemersveld wordt zeer sterk beïnvloed door het team dat de organisatie van de Olympiade dat jaar trekt”, geeft Absillis toe. “Als de Nederlandse ploeg de leidende rol heeft, zien we dat er daar meer gerekruteerd en omgekeerd. Dat is een werkpunt voor ons: ervoor zorgen dat er bij elke editie evenveel weerklank is in beide gebieden.” 

Heeft de Olympiade het talige vuur bij de scholieren kunnen aanwakkeren? De organisatoren zijn alvast opgetogen over hoe verrast veel deelnemers reageren op de vraagstukken. Het directe effect op de instroom in het hoger talenonderwijs is moeilijker meetbaar. Voor De Backer was het duidelijk: hij gaat vanaf 2024-2025 toegepaste taalkunde studeren, al was hij dat al van plan voor zijn deelname. Hij is niet alleen. “We zien wel vaker deelnemers opduiken in onze opleidingen”, glundert Absillis. Hij droomt ervan om ooit een nog internationalere editie te organiseren, speciaal voor studenten die het Nederlands als tweede taal aan het leren zijn. Stronks hoopt op een herwaardering van het schoolvak Nederlands. De organisatie wil de bondgenoot van de leerkrachten zijn en biedt daarom elk jaar de vragen van de voorronde aan op de website van de Olympiade, vergezeld van een uitgebreide toelichting door de experts. Uitstekend trainingsmateriaal voor de volgende kampioen in de gymnastiek van de neerlandistiek, die zich binnenkort kan aandienen. 

Dit was een artikel uit Neerlandia nummer 3 van 2024.

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op je deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement