Lichtgewichten en kleine persoonlijke wissewasjes

Fixdit komt op voor de vrouw in de literatuur

Wanneer je geïnteresseerd bent in gender en literatuur, kom je soms voorbeelden van ongelijkheid tegen waarom je in eerste instantie moet lachen, omdat ze te potsierlijk zijn om waar te zijn. Dan lees je ergens dat de jury van de Libris Literatuurprijs in 2007 de door vrouwelijke auteurs ingezonden boeken lichtgewicht of kleine persoonlijke wissewasjes zou noemen. Of je hoort dat Hella S. Haasse (winnaar van de Constantijn Huygensprijs, P.C. Hooftprijs en Prijs der Nederlandse Letteren) slechts een voetnoot zou zijn in het gezaghebbende Geschiedenis van de Nederlandse literatuur tussen 1885 en 1985 van Ton Anbeek. 

Maar wanneer je daarna besluit er wat dieper op in te gaan, valt er snel weinig meer te lachen. Want dan blijkt in het juryrapport van de Libris inderdaad te staan: “En: waar waren de vrouwen? Het vrouwelijke jurylid sloeg haar hoofd tegen de muur. Niet opgepast. Je wist toch hoe dat ging met zo’n mannenjury. Je las dat toch iedere dag in de kranten. Ze haalde alle door een vrouw geschreven boeken uit de dozen, ruim vijftig van de 160. Wat een fatsoenlijk percentage! En ze herlas: lichtgewicht, kleine persoonlijke wissewasjes, thrillers, relatieproblemen, al of niet in moord eindigend, of in een cursus.” Drie jaar later won Bernard Dewulf met Kleine dagen de Librisprijs en schreef de jury: “Je moet het maar durven. Schrijven over het aller, allergewoonste, dat tegelijkertijd het dierbaarste is: je eigen kinderen. Maar zo gewoon is het niet als je er met je neus bovenop zit.”

En dan blijkt in Geschiedenis van de Nederlandse literatuur (1999) Hella S. Haasse niet letterlijk een voetnoot te zijn, maar desalniettemin maar drie keer te worden genoemd, als voorbeeld in een opsomming. Haar werk wordt dus niet daadwerkelijk besproken. Ter vergelijking: over Couperus, Hermans, Reve en Vestdijk, om er maar een paar te noemen, worden meerdere pagina’s geschreven en van hen worden meerdere werken behandeld. A.F.Th. van der Heijden wordt ook maar drie keer genoemd, maar zijn cyclus De tandeloze tijd wordt en passant wel virtuoos genoemd. Je leert in het handboek zelfs meer over buitenlandse auteurs als Baudelaire, Joyce en Nabokov dan over Haasse. Dan doet voetnoot (‘noot onderaan een bladzijde’) ineens denken aan die andere betekenis in Van Dale: ‘is van ondergeschikt belang’.

Actie

In 2018 maakte de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) bekend dat zowel het Boekenweekgeschenk als het Boekenweekessay van 2019 geschreven zou worden door een man, terwijl het thema de moeder de vrouw was. Zo’n twintig vrouwen protesteerden met een brandbrief in NRC, die door honderden mensen uit het boekenvak werd ondertekend. Ze gingen in gesprek met de CPNB, die daarop besloot zich de volgende vijf jaar aan een gelijke verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke schrijvers te houden. 

Ingrid van Engelshoven, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in kabinet-Rutte III, noemde in 2020 in een interview met HP/De Tijd haar favoriete auteurs: “Je merkt op dat ik bij mijn favoriete auteurs alleen maar mannen noem. Dat klopt, maar je kiest bij de literatuur waar je van houdt voor de mooiste boeken, en niet voor de persoon die het geschreven heeft.” Weer werd een brief in NRC gepubliceerd, waarin een groep vrouwelijke auteurs schreef dat de uitspraak van de minister een gebrek verried “aan bewustzijn over de mechanismen die achter de voorkeur voor mannelijke auteurs schuilgaan”. Ook stuurden ze een doos met goede literatuur van vrouwelijke auteurs naar de minister.

Deze acties waren het begin van Fixdit, een Vlaams-Nederlands collectief van elf vrouwen: Yra van Dijk, Sanneke van Hassel, Munganyende Hélène Christelle, Rachida Lamrabet, Jannah Loontjens, Christine Otten, Gaea Schoeters, Shantie Singh, Fleur Speet, Manon Uphoff en Annelies Verbeke. Het collectief streeft naar meer diversiteit in de canon en de literaire wereld, door middel van onderzoek, essays, optredens en een podcast. Onderzoek wijst uit dat dat hard nodig is.

Onderzoek

De onderwaardering (of eigenlijk: het ontkennen van literaire waarde) van het werk van vrouwelijke auteurs is een systematisch probleem dat zich in alle lagen van het literaire veld afspeelt. Er is veel interessant onderzoek gedaan naar de positie van vrouwelijke auteurs en vrouwelijkheid in de literatuur, zoals door Mieke Bal, Erica van Boven, Suzan van Dijk, Lia van Gemert, Maaike Meijer, Riet Schenkeveld-van der Dussen, Roel Smeets, Toos Streng, Marianne Vogel en Lenny Vos. Om terug te komen op Hella S. Haasse: Aleid Truijens toont in haar biografie aan dat die in de jaren zestig al literaire technieken ontwikkelde die pas decennia later door mannelijke schrijvers werden toegepast en toen literair vernieuwend werden genoemd.

Corina Koolen, literatuurwetenschapper en taaltechnoloog, is de eerste die met behulp van de computer een uitgebreide data-analyse heeft gemaakt van genderongelijkheid in de Nederlandse literatuur. In Dit is geen vrouwenboek (2020) schrijft ze dat ze toevallig tegen dit onderwerp aanliep. Koolen wilde in eerste instantie onderzoeken of literaire kwaliteit te testen valt en trad in 2012 toe tot het project The Riddle of Literary Quality, waarin met computeranalyses een relatie werd gezocht tussen de literaire waardering en de tekst van de romans. Daarmee zette ze in 2013 Het Nationaal Lezersonderzoek op, waar 13.782 mensen aan deelnamen.

Toen Koolen de resultaten sorteerde op gemiddelde literaire score, kwam ze tot de ontdekking dat literaire romans van vrouwelijke auteurs standaard een half punt minder kregen dan die van mannelijke. En dat halve punt aftrek kwam niet door de mannelijke lezers: de vrouwelijke respondenten gaven beduidend lagere scores aan vrouwelijke auteurs dan de mannelijke respondenten (denk aan het oordeel van het vrouwelijke jurylid van de Libris). Uit de computeranalyse bleek dat boeken van vrouwelijke auteurs vaker worden beoordeeld op genre en inhoud, en die van mannen op literair-technische gronden (zoals stijl, taalgebruik of structuur). Bij een fragmentenonderzoek, waarbij de auteur onbekend bleef, verdween de gendergap (het verschil in waardering tussen mannelijke en vrouwelijke auteurs) onder de hoog literaire romans. Er is dus wel degelijk sprake van een onbewust vooroordeel bij lezers. Daarbij moet nog worden opgemerkt dat mannen voor 80 procent mannelijke schrijvers lezen, vrouwen zijn omnivoren.

Om te onderzoeken wat een auteur moet doen om hoog literair gevonden te worden, bedacht Koolen een model: de literaire ladder. Die begint onderaan bij professioneel auteur, en loopt via literair auteur, gerecenseerd worden, nominatie literaire prijs naar literaire prijs. Onderaan is de verdeling nog redelijk gelijk. Daarna gaat het rap achteruit: bij elke stap omhoog wordt het aandeel vrouwen kleiner, tot we eindigen bij de prijswinnaars, waar het aandeel vrouwen 21 tot 25 procent is. Vrouwen krijgen ook minder vaak een beurs dan mannen en als ze er een krijgen, is die vaak kleiner. Ook blijkt dat een vrouwelijke auteur een grotere kans maakt te worden genomineerd voor een literaire prijs als zij minimaal één mannelijke hoofdpersoon heeft.

Podcast

Fixdit pakt die ongelijkheid met meerdere projecten aan. In juni 2021 verscheen de eerste podcastaflevering van Fixdit, waarin elke twee maanden Annelies Verbeke en Jannah Loontjes met een aantal gasten een literair meesterwerk van een vrouw bespreken. De podcast trapte af met Een revolverschot van Virginie Loveling uit 1911. Inmiddels staan vijftien afleveringen online. “Na het luisteren wil je meteen naar de bieb”, schreef de Volkskrant over de podcast. Bij een aantal afleveringen wordt een essay geschreven, dat eerst werd gepubliceerd door De Gids en tegenwoordig door De Nederlandse Boekengids.

Vier van de besproken boeken, die niet meer verkrijgbaar waren, zijn in samenwerking met Fixdit heruitgegeven door de Salamanderreeks van Uitgeverij Querido: dat zijn tot nu toe Een revolverschot van Virginie Loveling, Laten we vader eruit gooien van Mary Dorna, Een coquette vrouw van Carry van Brugge en Een gevaarlijke verhouding van Hella S. Haasse. Deze boeken werden in de zomer van 2021 besproken in online leesclubs. 

Manifest

In september 2022 verscheen een manifest van Fixdit bij Uitgeverij De Geus: Optimistische woede: Fix het seksisme in de literatuur. In de inleiding wordt de lezer aangesproken met een activistisch Lezer! “Genderongelijkheid in de letteren is een spiegel”, schrijven de auteurs, “het toont hoe we met elkaar omgaan in de samenleving, hoe we elkaar (en onszelf) zien.” 

Elke auteur schreef een bijdrage en zo beslaat het manifest een scala aan onderwerpen: de genderkloof, de totstandkoming van de canon, intersectionaliteit, de ontstaansgeschiedenis van de term vrouwenboek, leesonderwijs en leesbevordering, het idee van ‘universele’ helden, het gebrek aan historische romans met vrouwelijke hoofdpersonen, de vrouw als autonome kunstenaar en bondgenootschap. Met het manifest daagt Fixdit lezers uit zelf ook in actie te komen.

Er worden vragen gesteld die tot nadenken aanzetten: hoe vaak worden bij vrouwelijke auteurs woorden als oeuvre of genie gebruikt? Waarom zie je nooit een aanbeveling van een vrouwelijke auteur op het boek van een mannelijke auteur? En er worden namen genoemd van vrouwelijke auteurs. Véél namen. Door het hele boek heen lopen onderaan de pagina’s twee vette regels met vrouwennamen. Dat is bittere noodzaak: het blijven noemen van die namen is een van de belangrijkste dingen die we kunnen doen. 

In navolging van de publicatie van Optimistische woede werd een tour georganiseerd, waarbij de leden optreden in boekhandels, bibliotheken en op literaire festivals. 

Onderwijs en onderzoek

Fixdit ontwikkelt lesbrieven voor het middelbaar onderwijs over verschillende moderne klassiekers die ook in de podcast worden behandeld. Bij elke lesbrief hoort ook een YouTubevideo van het kanaal Vlogboek. Ook werkt het collectief samen met literatuurgeschiedenis.org, een informatieve website voor leraren en leerlingen in Nederland en Vlaanderen, om lemma’s over vrouwelijke auteurs toe te voegen of uit te breiden. In november 2022 gaven twee leden de workshop #leeseenvrouw op de Dag van het Literatuuronderwijs in Rotterdam.

Komend jaar

In 2024 lopen de podcasts door, evenals de tournee in Nederland en Vlaanderen en de rubriek in De Nederlandse Boekengids. Verder zal het collectief zich richten op de rest van Europa: naar aanleiding van het Nederlands-Vlaamse gastlandschap op de Buchmesse in Leipzig sturen het Letterenfonds en Literature Flanders de schrijfsters naar het Literarisches Colloquium Berlin. Het hele collectief gaat naar Berlijn om contacten uit te bouwen met Duitse collega-auteurs en zo de eerste stappen te zetten voor een wereldwijd netwerk van vrouwelijke auteurs. Het is de bedoeling om toe te werken naar een internationaal manifest en een groot congres. Tijdens het verblijf in Berlijn worden twee publieksavonden georganiseerd, die ook online te volgen zijn. 

Verder heeft Fixdit een Europese subsidie gekregen voor het project Equal Pay, Equal Show, Equal Pension, om met drie andere organisaties data te verzamelen, een leeslijst op te stellen, een internationale netwerkgroep op te zetten en symposia te organiseren in München, Jerevan, Wenen en Amsterdam. Het uiteindelijke doel is een plan van aanpak op te stellen om de positie van vrouwelijke Europese auteurs te verbeteren.

Zelf doen

Aan het opmerken van ongelijkheid in de letteren lijkt een cruijffiaanse waarheid ten grondslag te liggen: je gaat het pas zien als je het doorhebt. Dat is voor mij persoonlijk de grote verdienste van Fixdit geweest. En aangezien niets doen volgens Koolen geen optie is, betekent dat voor mij persoonlijk: boeken van vrouwen lezen (en kopen!), boeken van vrouwen aan mannen cadeau geven (in de hoop dat zij ook omnivoren worden), altijd een boek van een vrouw aandragen voor mijn leesclub en proberen het woord vrouwenboek niet meer te gebruiken. En als mensen hun schouders ophalen en zeggen: “Ja, maar die [vrouwelijke schrijver] ken ik niet, hoor”, zeg ik: “En hoe denk je dat dat komt?”

Dit was een artikel uit Neerlandia nummer 4 van 2023.

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op je deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement