Een verhelderende danspartij

De jongste jaren zijn er over het Koninkrijk der Nederlanden onder Willem I misschien wel meer boeken verschenen dan in de halve eeuw voordien. Er is de biografie van de koning door Jeroen Koch, er is Els Wittes Verloren Koninkrijk en we zouden zo nog enige tijd kunnen doorgaan. Begrijpen we Willem I en zijn tijd nu echter? Het zou roekeloos zijn die vraag met een volmondig ja te beantwoorden. Het verleden blijft een vreemd land, waarop reizigers als wij met al te veel gemak de eigen voorkennis en vooroordelen blijven projecteren. Je moet als auteur van reisgidsen van goeden huize zijn om daarmee constructief om te gaan.

In die opgave is Joost Welten met brio geslaagd. Zijn studie over de hoven in Den Haag en Brussel in het eerste deel van de regeerperiode van Willem I ontlokt de lezer bij herhaling de bekentenis dat hij het nog nooit zo had bekeken, maar nu wel begrijpt. En dat begrip gaat verder dan inzicht in de danscultuur van de vroege 19e eeuw, al beschrijft Welten meermaals de bals die aan en om het hof werden georganiseerd.

Dat doet hij echter niet in de traditie van prins de Ligne, die het Congres van Wenen samenvatte als een bijeenkomst die wel danste, maar niet vooruitging. Welten maakt duidelijk dat het onmogelijk is het politieke leven van toen te begrijpen zonder het hofleven in beeld te brengen. Of anders gezegd: wie probeert aan de hand van de debatten in de Tweede Kamer te begrijpen waarover de maatschappelijke discussies destijds gingen, mist de helft van de werkelijkheid. Je kan je afvragen of dat vandaag zo anders is, maar dat is natuurlijk een andere kwestie.

Vanuit dat perspectief trekt Welten twee bijkomende verhaallijnen, die al even verhelderend zijn. Vooreerst is er de traditionele Noord-Zuiddynamiek in het Koninkrijk. Die wordt heel tastbaar in de realiteit van een hof dat ieder jaar van Den Haag naar Brussel of vice versa trekt en in beide steden een afzonderlijk hofapparaat onderhoudt, inclusief (werkelijke en titulaire) hofleveranciers. De tradities van de Oranjes en die van de Habsburgers bleven zo in zekere zin doorwegen op de hofcultuur en bemoeilijkten de totstandkoming van een gemeenschappelijke standaard.

Minder klassiek, maar ook verhelderend is de manier waarop de auteur op zoek gaat naar de rol van vrouwen aan het hof, en dus ook in de politiek. Daarbij maakt hij nuttig gebruik van het werk van de Duits-Oostenrijkse historica Katrin Keller, die een typologie heeft ontworpen om de invloed van de keizerinnen aan het Habsburgse hof in kaart te brengen. De toepassing van die methode op het hof van Willem I is verduidelijkend, zeker wanneer ze Welten ertoe brengt naast het hof in de strikte zin van het woord ook ‘nevenhoven’ als dat van koningin-moeder Wilhelmina en prinses Louise in kaart te brengen. 

Joost Welten is duidelijk geen liefhebber van goedkoop psychologiseren en maakt dat ook op gepaste wijze duidelijk. Toch kunnen de persoonlijkheidskenmerken van Willem I niet over het hoofd worden gezien bij een studie over het leven aan zijn hof. Zijn weinig sociale instelling, die zo goed en zo kwaad als het kon werd gecompenseerd door werklust en toewijding, maakte het ook niet altijd makkelijk een – naar de normen van die tijd – normaal hofleven op het getouw te zetten. Dat ook zijn echtgenote, koningin Wilhelmina, om meerdere redenen niet de rol wilde of kon spelen die andere vorstinnen wel opnamen, maakte het probleem des te nijpender. Dat gold zeker in een periode waarin gezinsmetaforen enthousiast werden gebruikt om de legitimiteit van het staatsapparaat te verklaren. Een vaderlijke vorst, vergezeld van een moeder van de natie, zou heersen over een huisgezin waarin alle revolutionaire dromen ter zijde werden gelaten. Het klinkt eenvoudiger dan het in de praktijk bleek te zijn.

Dansen rond de troon van Willem I gaat echter over veel meer. Het boek is gebaseerd op een veelheid aan bronnen, klassieke en minder klassieke. Het vertelt over de kinderbals die aan het hof werden georganiseerd, analyseert wie vaker en slechts sporadisch aan het hof kon komen dineren en vertelt waarom in Brussel andere predikanten werden uitgenodigd dan in Den Haag. Dat alles gebeurt in een vlot leesbare stijl, waarbij de talrijke illustraties effectief bijdragen tot een vlottere lectuur en een beter begrip. Weltens boek hoort thuis in de categorie van dikke boeken waarvan je al lezende hoopt dat ze nog dikker zullen worden, om toch maar het einde van de lectuur uit te stellen.

Tot slot nog een bedenking, die ook een gelegenheid is om de auteur zelf aan het woord te laten. Joost Welten onthoudt zich stipt van al dan niet makkelijke verwijzingen naar het heden – op een enkele uitzondering na. Op bladzijde 338 stelt hij luidop de vraag of er geen goede redenen zijn om nog meer na te denken over Willem I en zijn tijd. “In de twintig jaar die zijn verstreken […] is het politieke debat op een ongekende manier verhard en versplinterd. Dat vergemakkelijkt het om de periode van vermeende apathie en verstarring die voorafgaat aan de Nederlandse grondwetswijziging van 1848 anders te bekijken. Nu het anno 2023 zowel in Nederland als in België steeds moeilijker wordt om het land te besturen, ontstaat er allicht meer begrip voor de behoefte aan rust in post-napoleontisch Europa.” Wijze woorden, al was het maar omdat er met begrip slechts zelden iets mis is. Zo wijs, dat het jammer zou zijn ze al te gemakkelijk voor eigen voordeel te gebruiken.

Dit was een recensie uit Neerlandia nummer 3 van 2023.

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op je deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement