De constructie van een constructie

Volgens de traditionele definitie begint de geschiedenis zodra er geschreven bronnen zijn. Alles wat daaraan voorafgaat, is prehistorie. Geschreven bronnen impliceren echter een schrijfster of schrijver, die menselijkerwijze behept is met een perspectief en zelfs met vooroordelen. De geschiedenis van de geschiedschrijving is dus minstens zo interessant als de geschiedenis van de feiten zelf en opent op haar beurt de deur naar een eindeloze spiraal. Je kan immers ook de geschiedenis van de geschiedschrijving van de geschiedschrijving op papier zetten, en zo verder. 

Els Witte, die de lezers van dit blad kennen van haar talrijke publicaties over de periode van Willem I zijn Koninkrijk der Nederlanden en nadien, heeft haar ambitie bescheidener gehouden. Zij zocht een antwoord op de vraag hoe natievormende historische verhalen ontstaan en geëvolueerd zijn rond de gebeurtenissen die in 1830 een einde maakten aan het verenigde Koninkrijk. Dit nieuwe onderzoek staat overigens allesbehalve los van haar vorige publicaties, al was het maar omdat ze de tegendiscoursen van orangisten en republikeinen expliciet een plaats geeft in haar verhaal. 

Witte toont haarfijn en goed gedocumenteerd aan dat de evolutie van de geschiedschrijving over 1830 mede het gevolg was van heel uiteenlopende factoren. Een ervan was de toenemende professionalisering van de geschiedschrijving, die echter parallel liep met de hoogdagen van het nationalisme. Een spilfiguur van die tijd was Henri Pirenne, die de belgitude hoog in het vaandel droeg en in zijn werk over de recente geschiedenis niet altijd dezelfde normen bleek te hanteren als in zijn werk als mediëvist. Een andere factor was vanzelfsprekend de politieke en levensbeschouwelijke standpuntelijkheid van de verschillende auteurs. Witte toont aan dat er een kloof gaapte tussen de liberale en de katholieke duiding van de gebeurtenissen van 1830. Ten slotte springt ook het bekende fenomeen in het oog dat naarmate feiten verder van de observator af liggen, het ook moeilijker wordt om nuances op te merken. In die zin stond het orangistische tegendiscours in de eerste decennia na 1830 helderder op de radar van de historici dan de daaropvolgende honderd jaar het geval was.  

Wittes analyse gebeurde op basis van een veelheid aan bronnen, als het ware een speelgoedwinkel voor wie zich in de geschiedenis wil verdiepen. Alleen moet de lezer van goeden huize zijn om zijn weg te vinden in dat bronnenmateriaal. Geregeld wordt er indirect verwezen naar historische werken, door een verwijzing naar literatuur waarin ze worden besproken en geanalyseerd. Het zou fijn geweest zijn om zowel de primaire als de secundaire literatuur meteen bij de hand te hebben. Alleen houden uitgevers dezer dagen niet van lange voetnoten en verkiezen zij korte eindnoten. Wij doen op dat vlak graag tegendraads en vragen om “meer, meer, meer”. Valt hieraan echt geen mouw te passen met behulp van virtuele voetnoten en QR-codes? 

Dat alles doet natuurlijk geen afbreuk aan de verdienste van Els Witte, die de verschillende verhalen over 1830 tegenover elkaar zette en enkel kon vaststellen dat er met groot enthousiasme werd vertekend, verzwegen en gelegitimeerd, wat dan weer aanleiding gaf tot nieuwe, kritischer benaderingen. Ook die benaderingen waren echter verhalen, die probeerden een coherentie in menselijk gedrag te vinden, die er in de feiten niet noodzakelijk was. En zo blijft de constructie van de constructie een eindeloos verhaal, tot in de eeuwigheid allicht. Zoals Ernst Kossmann al wist, zijn eindeloze problemen meestal ook tuchteloos. Gelukkig maar.  

Dit was een recensie uit Neerlandia nummer 2 van 2025.

Meer lezen?

Nog geen abonnee en wil je het tijdschrift eens op je deurmat ontvangen?

Bestel een proefabonnement